www.sailing-dulce.nl

Logboek 2019/4 Herfst in Gorinchem

Gorinchem (100)

Marc Chagall, Zelfportret met 7 vingers, olieverf op doek, 1912/1913, Stedelijk Museum, Amsterdam
Marc Chagall, Zelfportret met 7 vingers, olieverf op doek, 1912/1913, Stedelijk Museum, Amsterdam

Zaterdag 30-11-2019

Misschien kun je zeggen dat je in kunst en wetenschap twee veronderstellingen over de wereld tegenkomt, die diametraal tegenover elkaar staan. De ene veronderstelt dat er elementaire vormen en processen aan de werkelijkheid ten grondslag liggen en dat de hele rest daarvan is afgeleid. Dat zou je platonistische visie kunnen noemen. De andere visie veronderstelt daar tegenover dat er alleen maar toeval is en dat alles in de werkelijkheid  daarop berust. Je kunt er slechts verhalen over vertellen, een oneindig aantal verhalen zelfs.

     Ik moest afgelopen woensdag daaraan denken tijdens mijn nieuwe KLU-cursus in Utrecht, die de cursisten voorbereidt op een nieuwe tentoonstelling in het Stedelijk Museum in Amsterdam: 'Migranten in Parijs'. Die toont eigen werk van het museum over veel van de kunstenaars, die in het begin van de 20e eeuw naar Parijs trokken en zich daar tot beroemdheden ontwikkelden, zoals Chagall, Picasso en Mondriaan, maar ook anderen. Over een paar weken zullen we de tentoonstelling bezoeken. Ik schreef eerder over Chagall: hier in Israël in 2010 en hier in 2017.

 

De tegenstelling tussen platonisch denken en toeval is het grootst bij Mondriaan en Chagall. Is de eerste enorm streng en voortdurend op zoek naar een uiterste stilering van essentiële vormen, de tweede is bij uitstek een verhalenverteller. Hij verbleef verschillende perioden in Parijs, waar hij veel last van heimwee had. Steeds moest hij terugkeren naar Rusland en naar zijn geboortestad Vitebsk. De verhalen en het heimwee zie je voortdurend in zijn werk, zoals in het schilderij hierboven, het 'Zelfportret met 7 vingers' uit 1912/1913.

     Kijk er rustig naar, het vertelt zijn verhaal. Linksboven zie je de Eiffeltoren door het raam. In zijn atelier had hij daar uitzicht op. Maar wat hij in zijn hoofd had, zie je in het denkwolkje rechtsboven: Vitebsk. En wat hij schildert is ook Vitebsk: een melkmeisje, een koe en een orthodox kerkje. De kyrillische letters langs de bovenrand vormen de woorden 'Parijs' en 'Vitebsk'. In zijn stijl sloot hij zich aan bij de destijds gangbare kubistische vormtaal. En die 7 vingers aan zijn linkerhand? Daar zijn veel verklaringen voor bedacht: hij werd geboren op de 7e dag van de 7e maand in 1887, de menora, de joodse kandelaar, heeft 7 armen, enzovoorts. Verhalen bevatten betekenissen, maar betekenen ze écht iets? Of is het toeval en inlegkunde?

     Ik vind het altijd fascinerend dat in de natuurkunde op elementair niveau ook zo'n tegenstelling bestaat tussen essentie en toeval. Op quantumniveau zijn vormen en essenties altijd onderhevig aan waarschijnlijkheid en onzekerheid. Niets is wat het is, niets is wat het schijnt. Iets bestaat, dat staat wel vast, maar wát? Essentie, wezen of kern, of alleen maar verhalen? Mondriaan of Chagall? En waarom?

 

Het is een dag met veel zon, een fraaie herfstdag. We kijken even op de boot, waar niks mis is. Tessa & Lina-Mae komen op de koffie. Ik doe een boodschap bij de Marokkaan op de Westwagenstraat. Opnieuw koopstress in de winkelstraten.

     De vrouw van Bouterse, gisteren door de krijgsraad tot 20 jaar gevangenisstraf veroordeeld, kondigt aan dat haar man morgenochtend in Suriname zal terugkeren. Daar heb je als president een vrouw voor. Volgens haar zal er worden "gemobiliseerd" om de president die ochtend op te halen van luchthaven Zanderij, Bouterse gokt op de massale steun van zijn partij. Hij zal ook in hoger beroep gaan.

     Forum voor Democratie congresseert in Barneveld. USA-ambassadeur Pete Hoekstra is een van de sprekers. We moeten meer gaan betalen voor onze defensie, zegt hij. Daar heeft hij gelijk in, vooral omdat Europa niet meer kan rekenen op de steun van Amerika. Maar dat laatste zegt hij niet. Integendeel: 'Een Europees leger supporten wij niet'. Zijn baas Trump houdt niet van een sterk Europa. Veel FvD'ers ook niet. FvD-Europarlementariër Rob Roos sprak zich onomwonden uit voor een vertrek van Nederland uit de Europese Unie. 'Ik ben ervan overtuigd dat Nederland beter af is als we het contract met de EU verbreken.' Kamikaze politiek, noemde je dat vroeger.

     Volgend jaar moeten we pas goed oppassen! Carles Puigdemont, de regio-president van Catalonië, komt op 2 februari naar Leeuwarden. Hij heeft 'iets' met Friesland, zeggen sommigen. Boven zijn bureau (in Barcelona? in Brussel?) zou een Friese spreuk hangen: Wêr 't wy op 'e wrâld ek binne, oer ús skynt deselde sinne. Tja, er is echter een Europees aanhoudingsbevel tegen hem van kracht, maar ja, de provincie Friesland bezweek ook al voor de boeren, dus ik verwacht er niks van.  Terug naar boven